प्राथमिक शाळा

सुधीर कांदळकर

आता मला वेगाने वाचता यायला लागले. काय वाचू, किती वाचू असे झाले. घरात दैनिक मराठा येत असे. पण त्यात काहीही छान छान नव्हते. वाचता यायचे, पण अर्थ कळत नसे. कशाला घ्यायचे कोणाला माहीत! चांदोबा महिन्यातून एकदाच यायचा. तो मस्तच असायचा. त्यात गोष्टींबरोबर चित्रेही असत. आई रोज बाजारातून येतांना चणेशेंगदाणे आणायची. त्याच्या लांबट टोकदार पुड्या वहीच्या कागदाच्या असायच्या. मुलांनी लिहिलेल्या कागदाच्या. ते वाचायला जास्त मजा यायची. कधी गणिते, कधी निबंध, कधी प्रश्नोत्तरे. बागवेकाका अण्णांचे बालमित्र होते. दत्तू बागवे. आमचे 'कांदळगांव' मालवणपासून साताठ कि.मी. बागवेकाकांचे गाव ‘मसुरे’, मालवणपासून पंधरावीस कि.मी. दोघेहि मालवणला एकाच शाळेत शिकले होते. बागवेकाका धोतर नेसत. वर पांढरा शर्ट, इस्त्री न केलेला. जीभ पानाने लालभडक झालेली, पण ओठांना मात्र पानाचा रंग नाही. तोंड बंद असतांना नुसते पाहून कळणार नाही की हे पान खातात. पण जवळ आले की पानचुन्याचा तिखट वास लपत नसे. डोक्यावर चांदोबा. भोवती काळ्यापांढर्‍या झिरमिळ्यांची चंद्रकोर. पालिकेच्या शाळेत मास्तर होते. आले की प्रथम माझी तक्रार ऐकून घेत. त्यांच्या परममित्राविरूद्धची - म्हणजेच आमच्या तीर्थरूपांविरूद्ध. मग दादाची. मग त्यांच्या वहिनीची, म्हणजे आमच्या आईची. मग आमच्यासमोर त्यांना चांगलेच फैलावर घेत. वासू, का रे सगळ्यांना ओरडतोस? जरा सगळ्यांशी प्रेमाने वागायला शीक! वगैरे वगैरे. आम्ही खुश होत असू. ‘कशी मस्त जिरली!’ असे काहीसे वाटत असे.त्यामुळे बागवेकाका आमच्या सगळ्यांचे आवडते होते. पण हा दम द्यायचा समारंभ झाला की मग दोघे चहापाणी घेत व गळ्यात गळे घालून फिरायला जात. असेच एकदा ते आले. नेहमीचा सोहळा आटोपल्यानंतर त्यांनी मला कपडे करायला सांगितले. मी कपडे केले. त्यांनी मला हाताला धरले व सरळ महापालिकेच्या शाळेत नेले.

 

जून १९५९. माझे वय वर्षे सात पूर्ण. माझ्या अंगावर कडक इस्त्री केलेला निळसर रंगाचा बुशशर्ट आणि तशीच कडक इस्त्री केलेली गर्द रंगाची अर्धी पाटलोण. पायात लाल पठाणी बूट. आमची आई तशी हौशी. घरात घालायचे कपडे देखील ती आम्हाला इस्त्री करून देत असे. आमच्या घरी सखूआजी - आईची मावशी असे. कमरेत किंचित वाकलेली. केस पूर्ण काळे. चष्मा नाही. कपाळावर लालभडक ठसठशीत कुंकू. तोंडी फक्त मालवणी, असंख्य म्हणींनी समृद्ध झालेली. तिचे यजमान मसुर्‍याला की बांदिवड्याला खोत होते. खोतच ते. रंगढंगाशिवाय खोत कुठला असायला? त्यांनी एका तरूण बाईशी गंमत सुरू केल्यामुळे सखूआजी रागाने आमच्या घरी राहायला आली. मराठा वाचायची. सही करण्यापुरते लिहिणे ठाऊक होते. ती असल्यामुळे अशी कामे करण्यासाठी आईला भरपूर वेळ असे. सनलाईट साबणाचा वास इस्त्री केल्यावर वेगळा होऊन दरवळे. इस्त्री केलेले कपडे घातल्यावर काहीतरी छान वाटायचे. उगीचच आनंदी, चकचकीत वाटायचे. मन हलके होई. उड्या माराव्या, खेळावे, गावे, नाचावे असे वाटे. आईला पण तसे वाटायचे की नाही माहीत नाही. ती नऊवारी पातळ नेसायची. पातळाला तिने कधी इस्त्री केली नाही. हो, कधीच नाही. पण आमच्या कपड्यांना इस्त्री करतांना मात्र ती फुलून जात असे. जसे आम्ही ते कपडे घातल्यावर फुलून जात होतो. एरवी तिला तसे तेवढे फुललेले मी अनेकदा पाहिले होते. दोनपाच वर्षानंतर एकदा ती आणि आजी दोघीजणी अण्णांच्या नकळत सुवासिनी चित्रपट पाहून आल्यावर. मावशीची मोठी मुलगी माई तिच्यापेक्षा चारच वर्षांनी लहान होती, ती आली की ती अशीच फुलून जात असे. माई, बेबी, पपी, सरू आणि हेमा या मावशीच्या मुली. बाळा, लल्लू, विदू हे त्यांचे भाऊ. माई, बेबी, पपी आणि सरू यांचे व आईचे नेहमीच काहीतरी गुपित चाले. त्या आल्या की त्या सगळ्या अशाच फुलून जात असत. फुलांचा, गजर्‍यांचा, वेण्यांचा सुगंध आणि त्यांच्या हास्याच्या लकेरी आसमंतात दरवळत. हेमा मात्र माझ्या बरोबरची. तिची माझ्याशीच गट्टी होती.

दादरची ‘राम मारूती रोड म्यु. अप्पर प्रायमरी मराठी शाळा'. बागवेकाकांच्या ओळखीचे एक शिक्षक होते, म्हसकर मास्तर म्हणून. कोणत्या शाळेत ठाऊक नाही. राम मारूती रोड शाळेच्या जोशी बाई म्हसकर मास्तरांच्या ओळखीच्या. शाळा आतून बाहेरून पिवळी. जमीन हिरवी, खाकी सिमेंटची. बरोबर मारुती मंदिरासमोर शाळेचा जिना. मंदिर कसले! बाहेरून मंदिर नसलेला फक्त गोल गाभारा. बाहेरून निळा तेलरंग. कळसाला लाल तेलरंग. दरवाजा नाहीच. चौकटीत दानपेटी. कोकणात याला घुमटी म्हणतात. शाळाभर शेंदराचा, तेलाचा, उदबत्त्यांचा, फुलांचा - देवळाच्या गाभार्‍यात येतो तसा वास दरवळलेला असे. लाकडी जिन्यावरून पहिल्या मजल्यावर आल्यावर रस्त्याला लागून गॅलरी. गॅलरीतून उजवीकडे वळलो. टोकाला कोपर्‍यावर शाळेचे हापिस. तिथे एका टेबलाशी जोशी बाई बसल्या होत्या. टेबलावर पांढराशुभ्र अभ्रा. अभ्र्यावर काच. वर चकचकीत स्टीलचा तांब्यापेला, घंटी आणि एक फुलदाणी. फुलदाणीत अस्टरची फुले. जोशीबाई निळ्या काठाचे पांढरे गोल धुवट पातळ नेसलेल्या. कपाळावर काळे कुंकू. (हे तपशील पुढे बेबी चवंडेने पुरवले. माझ्या कुठले लक्षात यायला!) तिथे उजव्या हाताला भिंतीला लागून एक बाक होते. तिथे मला बसवले. बागवेकाका जोशीबाईंच्या समोरच्या खुर्चीवर बसले.

जोशीबाईंच्या खोलीतील बाक मजेदार आणि जादूचे होते. मागे बाकाच्या या टोकापासून त्या टोकापर्यंत टेकायला फळीची पाठ होती. बाकांच्या दोन्ही बाजूंना अर्धवाटोळ्या दणकट लोखंडी पट्ट्या होत्या. बाईंनी दोन मोठ्ठया मुलांना बोलावले. त्यांनी मला उठून बाजूला उभे राहायला सांगितले. बाक जरा पुढे सरकवले. मागे टेकायची बाजू उचलून पुढे ठेवली. बाकाच्या त्या पाठीचे आता डेस्क झाले होते. बाकावर पाच मुलांची जागा होती. डेस्कवर प्रत्येकाच्या उजव्या बाजूला डेस्कला गोल खोबण होती. गडद काळीनिळी. शाई ओतायला. किंवा दौत ठेवायला. मला खूपच नवल वाटले. डेस्कवर काय काय कोरून लिहून ठेवले होते. डावरा मुलगा काय करेल हे मात्र तेव्हा डोक्यात आले नाही. बावळटच होतो. तिथे ऐटीत जाऊन बसलो.

जोशी बाईंनी नेरूरकर बाईंना बोलावले. त्या निळसर रंगाचे गोल पातळ नेसल्या होत्या. त्या जवळ आल्यावर डोक्यातल्या फुलांचा आणि पावडरचा छान वास आला. त्यांनी मला एक धडा वाचायला दिला. माझा आवाज खणखणीत. तशी मला कोणाचीही भीती वाटत नसे. पण फक्त माणसांचीच. भुतांची, राक्षसांची व प्राण्यांची वाटे. कुत्र्यांची, गुरांची तर फारच वाटे. धडाधड एक परिच्छेद वाचला. दुसरा परिच्छेद पाटीवर लिहायला सांगितला. तेव्हा माझे अक्षर सुंदर व वळणदार होते. दोन ढग हा धडा होता तो. लिहिले.

"याला फक्त मराठीच नाही तर ए बी सी डी पण लिहिता वाचता येते बरे का." बागवेकाकांनी फुशारकी मारलीच. "आणखी काय काय येते?" बाईंनी विचारले.

"शांताकारं, कराग्रे वसते लक्ष्मी, वदनी कवळ घेता, मारुतीस्तोत्र, बे ते बारा पाढे." मी.
दोन्ही बाई खुश झाल्या असाव्यात. पण तसा मुलांच्या तोंडावर स्तुती करण्याचा त्या काळी प्रघात नव्हता. त्यांच्या चेहर्‍यावर पण तसे दिसले नाही. चुकलो असतो तर प्रसाद जरूर मिळाला असता. चेहर्‍यावर कोणतेही भाव न दाखवता थेट दुसरीत दाखल केले. महापालिकेची शाळा असून शाळेत कडक शिस्त असे. शाळेत शिरतांना रांगेतूनच जावे लागे. कुणीही बेशिस्त वागत नसे. श्रीमंत, गरीब सर्व आर्थिक स्तरातून तसेच ब्राह्मण, बहुजनसमाज, मागासवर्गीय, सगळ्या जातीतून मुलेमुली येत. सगळ्यांना सारखी वागणूक मिळे. रोज लिहायला पाटीपेन्सिल. दर शनिवारी परीक्षा होत असे. अर्ध्या ए४ साईजचा आडवा पेपर - मुखपृष्ठावर छापील मजकूर असलेला, तेव्हा ५ पैशांना मिळे. प्रभात, ओसवाल वगैरे कंपन्यांचा असे. प्रभातवरचे चित्र विशिष्टच. खालून चपटे असलेले अर्धवर्तुळ. त्यापासून निघणारे सूर्यकिरण. नाव, इयत्ता, रोल नं., एकूण गुण, मिळालेले गुण, इ. छापलेला मजकूर. ते तपशील लिहायला त्यासमोर रिकामी ओळ. हा पेपर माझ्या मनावर असा ठसला आहे की तो अजूनहि मला तो जसाच्या तसा डोळ्यासमोर येतो. पेन्सिलने लिहावा लागे. सोमवारी तपासलेला मिळे. मी, सुभाष नारायण गडकरी, पालेकर नावाची एक मुलगी इ. पहिले तीनचार क्रमांक आलटून पालटून ठरलेले असत. दुसर्‍या तुकडीत सुधीर गडकरी नावाचा एक मुलगा होता. तसा येडबंबूच होता. पण वर्गात कायम पहिल्या क्रमांकावर असे. (एऽऽक दोऽऽन तीऽऽन चाऽऽर. सुधीऽऽर नावाऽऽचीऽऽ पोऽऽरे हुशाऽऽर) आमच्यापेक्षा पाचसहा वर्षांनी मोठी असलेली मुलेमुली पण आमच्या वर्गात होती. परीक्षेत त्यांचे क्रमांक बहुधा शेवटचेच येत.